प्रस्तावना व मुख्य संकल्पना
‘साहित्य केवळ समाजाचा निर्जीव आरसा नसून, मानवी मन घडवणारी,
अंधारात काळोख भेदून दीपस्तंभासारखी वाट दाखवणारी आणि अन्यायाविरुद्ध
पेटून उठणारी क्रांतीची ज्वलंत मशाल आहे.’
या उक्तीची खरी प्रचिती घ्यायची असेल, तर मराठी भाषेच्या आणि संस्कृतीच्या समृद्ध
इतिहासाकडे वळावे लागते. साहित्य आणि समाजपरिवर्तन हे दोन भिन्न घटक नसून एकाच वेलीवर
फुललेली दोन अलौकिक फुले आहेत. समाजात घडणाऱ्या सामाजिक, राजकीय,
आर्थिक आणि सांस्कृतिक उलथापालथींचे थेट प्रतिबिंब साहित्यात उमटते;
परंतु तेवढ्यावरच न थांबता साहित्यातून निर्माण होणारे जळजळीत विचार
समाजाला एका नव्या, पुरोगामी दिशेने नेण्याचे क्रांतिकारक कार्य
करतात.
मराठी साहित्याचा इतिहास हा केवळ रसाळ काव्य, ललित गद्य किंवा मनोरंजक
कथांचा साठा नाही; तर तो मानवी मूल्ये, समता, स्वातंत्र्य, बंधुता आणि
सामाजिक न्याय प्रस्थापित करण्यासाठी लढल्या गेलेल्या एका प्रदीर्घ, तेजस्वी वैचारिक संघर्षाची गौरवगाथा आहे.
१. मध्ययुगीन
काळ: ज्ञानाचे लोकशाहीकरण
(महानुभाव
व वारकरी चळवळ (१२ वे ते १७ वे शतक)
मराठी साहित्यात समाजपरिवर्तनाची पहिली अभूतपूर्व लाट १२ व्या ते १३ व्या शतकात
आली. त्या काळात ज्ञान,
धर्म आणि भाषा यांवर उच्चवर्गीयांची व संस्कृत भाषेची कडक तटबंदी होती. बहुजन समाज
अज्ञान, अंधश्रद्धा, कर्मकांड आणि विषमतेच्या
साखळदंडांत अडकला होता.
महानुभाव
पंथाचे महान योगदान
सर्वज्ञ चक्रधर स्वामी यांनी महानुभाव पंथाची स्थापना करून प्राकृत मराठी भाषेचा
मनःपूर्वक स्वीकार केला. 'लीळाचरित्र' हा मराठीतील पहिला
चरित्रग्रंथ ठरला. चक्रधर स्वामींनी जात-पात आणि लिंगभेद पूर्णपणे नाकारून महिलांना
व शूद्रांना पंथात समान हक्काने प्रवेश दिला.
वारकरी
चळवळ आणि ज्ञानाचा प्रकाश
संत ज्ञानेश्वरांनी संस्कृतची मक्तेदारी भेदून 'भावार्थदीपिका'
(ज्ञानेश्वरी) आणि 'अमृतानुभव'ची रचना लोकभाषेत
केली.
"माझा मराठाचि बोलु कौतुके। परि अमृतातेही पैजा जिंके॥"
हा केवळ भाषिक अभिमान
नव्हता, तर ज्ञानावर
मूठभर लोकांचा असलेला एकाधिकार मोडून काढण्याचे ते एक ऐतिहासिक वैचारिक बंड होते. ज्ञानेश्वरांचे
'पसायदान' ही तर मानवी कल्याणाची
आणि वैश्विक बंधुत्वाची सर्वोच्च प्रार्थना मानली जाते.
अभंगवाणीतील
रोखठोक प्रहार
संत तुकाराम महाराजांनी आपल्या रोकड्या अभंगांमधून समाजातील धार्मिक ढोंगबाजी, कर्मकांड आणि अन्यायावर
थेट हल्ला चढवला.
"जे का रंजले गांजले। त्यासी म्हणे जो आपुले। तोची साधू ओळखावा। देव तेथेची
जाणावा॥"
तुकारामांचे विचार इतके प्रखर होते की,
तत्कालीन प्रस्थापित व्यवस्थेने त्यांचे अभंग इंद्रायणी नदीत बुडवले. परंतु विचार
कधीच पाण्यात बुडत नसतात;
तुकारामांचे अभंग लोकमानसात अमर झाले. त्याचप्रमाणे संत चोखामेळा, संत बंका, संत जनाबाई, संत सोयराबाई, संत कान्होपात्रा
आणि संत एकनाथ (ज्यांनी भारुडांच्या माध्यमातून लोकशिक्षण दिले) यांनी साहित्यातून
अस्पृश्यता, लिंगभेद
आणि दंभावर निकराचे प्रहार केले.
२. १९ वे
शतक: सत्यशोधक प्रबोधन व सुधारणा युग
(म. फुले, ताराबाई शिंदे, आगरकर आणि डॉ. आंबेडकर)
ब्रिटिश राजवटीच्या आगमनानंतर महाराष्ट्रात आधुनिक शिक्षणाची नवचेतना पसरली आणि
साहित्याने सामाजिक पुनर्रचनेचे नवे रूप धारण केले.
महात्मा
जोतीराव फुले आणि सत्यशोधक वाङ्मय
महाराष्ट्रातील सामाजिक क्रांतीचे आद्य
प्रणेते महात्मा जोतीराव फुले यांनी साहित्याचा वापर प्रस्थापित विषमतेविरुद्धचे मुख्य
हत्यार म्हणून केला. त्यांनी स्पष्टपणे मांडले की, बहुजनांच्या शोषणाचे मूळ हे शिक्षणाचा अभाव आणि अज्ञान हेच आहे.
महात्मा
जोतीराव फुले यांचे क्रांतिकारक ग्रंथ
'तृतीय रत्न' (नाट्य - १८५५):
शोषक व्यवस्था अडाणी बहुजनांची कशी फसवणूक करते, याचे जळजळीत दर्शन.
'गुलामगिरी' (१८७३) विषमतेवर
आधारित सामाजिक रचनेचा पर्दाफाश.
'शेतकऱ्याचा आसूड' (१८८१): शेतकरी आणि
श्रमिकांच्या शोषणाचे विदारक अर्थशास्त्र.
"विद्येविना
मती गेली। मतीविना नीती गेली। नीतीविना गती गेली। गतीविना वित्त गेले। वित्ताविना शूद्र
खचले। एवढे अनर्थ एका अविद्येने केले॥"
वृत्तपत्रीय
साहित्य आणि सुधारणांचे पर्व
बाळशास्त्री
जांभेकर
'दर्पण' द्वारे मराठी वृत्तपत्रसृष्टीची
पायाभरणी.
लोकहितवादी
'शतपत्रे' मधून जुनाट रूढी
आणि परंपरेवर प्रहार.
गोपाळ गणेश
आगरकर
'सुधारक' मधून बुद्धिप्रामाण्यवादाचा
पुरस्कार.
ताराबाई
शिंदे
'स्त्रीपुरुष
तुलना' (१८८२) हा
पहिला स्त्रीवादी जाहीरनामा.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर:
'मूकनायक', 'बहिष्कृत भारत', 'जनता' आणि 'प्रबुद्ध भारत' या नियतकालिकांतील
स्फूर्तीदायी अग्रलेख.
महात्मा
जोतीराव फुले प्रणित - अज्ञानाच्या दुष्टचक्राचा प्रवाह तक्ता
अज्ञान / अविद्या➔ नैतिक अधःपतन
व आर्थिक शोषण➔ सामाजिक व मानवी
गुलामी
३. नाट्य, काव्य व स्वातंत्र्यलढा
(२० व्या
शतकाचा पूर्वार्ध)
साहित्यातील नाटक आणि कविता या प्रकारांनी मराठी माणसाच्या राजकीय व सामाजिक भावनांना
फुंकर घालण्याचे आणि चेतवण्याचे काम केले.
सामाजिक
व राजकीय नाटके
अण्णासाहेब
किर्लोस्कर व गोविंद बल्लाळ देवल
देवल लिखित 'शारदा' नाटकाने बालविवाह
आणि वृद्ध-तरुणी विवाहातील क्रूरता समाजासमोर उघडी पाडली.
कृष्णाजी
प्रभाकर खाडिलकर
'कीचकवध' नाटकाद्वारे महाभारतातील
कथेचा कल्पक वापर करून लॉर्ड कर्झनच्या साम्राज्यवादी धोरणावर व ब्रिटिश हुकूमशाहीवर
वक्रोक्तीने प्रहार केला.
आचार्य
अत्रे
नाटकांतून आणि 'मराठा' वर्तमानपत्रातील
लिखाणातून संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीला वैचारिक ऊर्जा दिली.
क्रांतीकाव्य
आणि लोकसाहित्य
साने गुरुजी
'श्यामची
आई' व 'पत्री' द्वारे वात्सल्य, देशभक्ती व अस्पृश्यता
निवारण.
कुसुमाग्रज
'विशाखा' काव्यसंग्रहातील
कवितांनी स्वातंत्र्यलढ्यात तरुणांच्या मनात पेटती क्रांतीज्वाला निर्माण केली.
४. दलित, कामगार व उपेक्षित
साहित्य क्रांती
(सौंदर्यशास्त्राचा
नवा अध्याय (२० व्या शतकाचा उत्तरार्ध)
विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मराठी साहित्यात घडलेली दलित साहित्य चळवळ ही केवळ
वाङ्मयीन घटना नव्हती, तर ती जगभरातील
शोषित साहित्याला दिशा देणारी अभूतपूर्व सामाजिक क्रांती होती.
प्रस्थापित
सौंदर्यशास्त्राला थेट आव्हान
लोकशाहीर
अण्णाभाऊ साठे
पारंपरिक मराठी साहित्यात मुख्यत्वे उच्चमध्यमवर्गीय समाजाचे अनुभव आणि भावना केंद्रस्थानी
होत्या. परंतु दलित व कामगार साहित्याने ही संकुचित चौकट मोडून काढली. लोकशाहीर अण्णाभाऊ
साठे यांनी ठणकावून सांगितले, "पृथ्वी ही नागाच्या मस्तकावर किंवा तांबड्याच्या
शिंगावर तरलेली नसून, दलितांच्या
व श्रमिकांच्या तळहातावर तरलेली आहे." त्यांच्या 'फकिरा', 'वैजयंता' या कादंबऱ्यांनी
आणि 'माझी मैना
गावाकडं राहिली' या छक्कडीने
कामगार व शोषितांचा संघर्ष घराघरांत पोहोचवला.
बाबुराव
बागूल
'माणूस जगतो
काय?' आणि 'जेव्हा मी जात चोरली
होती' या कथांनी
जातीय विषमतेचे भीषण वास्तव उघडे पाडले.
नामदेव
ढसाळ
'गोलपिठा' (१९७२) या काव्यसंग्रहाने
प्रस्थापित मराठी भाषेची शिष्टसंमत बंधने धुळीस मिळवली. मुंबईच्या वेश्यावस्तीतील व
गरिबीच्या नरकात खितपत पडलेल्या माणसांचे जगणे त्यांनी जळजळीत शब्दांत मांडले.
आत्मकथनांची
ऐतिहासिक क्रांती
दया पवार ('बलुतं'), लक्ष्मण माने ('उपरा'), लक्ष्मण गायकवाड
('उचल्या'), शरणाकुमार लिंबाळे
('अक्करमाशी'), उर्मिला पवार ('आयदान') आणि बेबी कांबळे
('जीणं आमचं') या ग्रंथांनी मराठी
वाचकाच्या सामाजिक जाणिवांची पुनर्रचना केली.
५. ग्रामीण, देशीवादी व स्त्रीवादी
प्रवाह
(संस्कृतीचे
मूळ व स्व-अस्तित्वाचा शोध)
दलित चळवळीच्या
जोडीनेच इतर दोन महत्त्वाच्या प्रवाहाने मराठी साहित्याला अधिक समृद्ध व व्यापक बनवले.
ग्रामीण
साहित्य आणि देशीवाद
व्यंकटेश माडगूळकर ('बनगरवाडी'), आनंद यादव ('झोंबी'), र. रा. बोराडे, ना. धों. महानोर
आणि भालचंद्र नेमाडे ('कोसला') यांनी मातीचा सुगंध, शेतकऱ्यांचे शोषण
आणि देशी संस्कृतीचा हुंकार साहित्यात आणला. नेमाड्यांचा 'देशीवाद' हा पाश्चात्य अनुकरणाला
छेद देणारा महत्त्वपूर्ण सिद्धांत ठरला.
स्त्रीवादी
साहित्य आणि स्व-अस्तित्वाचा शोध
गौरी देशपांडे, मल्लिका
अमर शब्द, मेघना पेठे, आणि प्रज्ञा दया
पवार यांनी स्त्रीच्या शरीरावरील,
लैंगिकतेवरील आणि विचारांवरील पुरुषी वर्चस्वाला थेट आव्हान दिले.
६. वैचारिक
मंथन व समकालीन डिजिटल आव्हाने
(कला जीवनासाठी' सिद्धांत आणि भविष्यातील
दिशा)
मराठी साहित्याच्या इतिहासात "कला कलेसाठी की कला जीवनासाठी?" हा वाद दीर्घकाळ
रंगला. एन. सी. केळकर व प्रा. ना. सी. फडके यांचा कल केवळ रंजनावर होता, तर वि. स. खांडेकर
आणि प्रगतीशील लेखकांनी 'कला जीवनासाठी' या सिद्धांताचा
पुरस्कार केला.
ज्या साहित्याने केवळ क्षणिक रंजनाचा मार्ग निवडला, ते काळाच्या ओघात
मागे पडले; परंतु ज्या
साहित्याने समाजातील दुःखाला आणि संघर्षाला वाचा फोडली, तेच साहित्य कालजयी
ठरून समाजपरिवर्तनाची मशाल बनले.
आजच्या
डिजिटल व AI युगातील
आव्हाने
आजचे एकविसावे शतक हे तंत्रज्ञान, इंटरनेट आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI)
यांचे युग मानले जाते. तंत्रज्ञानामुळे मानवी जीवन अधिक सुकर,
वेगवान आणि सोयीस्कर झाले आहे, याबाबत शंका नाही.
मात्र, या नाण्याची दुसरी बाजूही तितकीच महत्त्वाची आहे. डिजिटल
आणि AI क्रांतीने मानवी समाजासमोर अनेक नवी आणि गंभीर आव्हाने
उभी केली आहेत. त्यांचा विचार पुढील तीन मुख्य मुद्द्यांच्या आधारे करता येईल.
१. माहितीचा
प्रचंड ओघ आणि उथळ वाचन
आज आपण अशा काळात जगत आहोत, जिथे माहितीची कमतरता नाही; उलट माहितीचा अतिसार झाला आहे. इंटरनेटवर एका क्लिकवर असंख्य माहिती उपलब्ध
आहे. परंतु या माहितीच्या महापुरात खरे ज्ञान आणि विवेक हरवत चालला आहे. आजच्या डिजिटल
युगात 15 ते 60 सेकंदांच्या रील्स,
शॉर्ट्स आणि तत्सम माध्यमांनी मानवी मेंदूचा एकाग्रतेचा कालावधी लक्षणीयरीत्या
कमी केला आहे. क्षणिक मनोरंजनाची सवय लागल्यामुळे अनेकांना दीर्घकाळ विचार करणे,
सखोल वाचन करणे किंवा गुंतागुंतीचे मुद्दे समजून घेणे कंटाळवाणे वाटू
लागले आहे.
पुस्तके आणि सखोल ग्रंथ माणसाला विचार करायला शिकवतात आणि विश्लेषणात्मक बुद्धी
विकसित करतात. मात्र, आजच्या पिढीला झटपट माहिती हवी असते. त्यामुळे
ग्रंथांचे स्थान संक्षिप्त सारांशांनी, व्हिडिओ क्लिप्सनी आणि
क्षणभंगुर आशयाने घेतले आहे. उथळ वाचनामुळे समाजात अर्धवट माहितीवर विश्वास ठेवण्याची
प्रवृत्ती वाढली आहे. त्यामुळे सोशल मीडियावरील अफवा, चुकीची
माहिती आणि दिशाभूल करणारे संदेश सहजपणे पसरतात. अनेकजण कोणतीही शहानिशा न करता निष्कर्ष
काढू लागले आहेत, ही चिंतेची बाब आहे.
२. समकालीन
ज्वलंत प्रश्न
डिजिटल आणि AI युगाने जुन्या समस्यांचे स्वरूप बदलले आहेच;
शिवाय काही नवी सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक
आव्हानेही निर्माण केली आहेत. जागतिकीकरणामुळे जग जवळ आले असले, तरी त्याचा परिणाम स्थानिक उद्योग, भाषा आणि संस्कृतींवरही
झाला आहे. जागतिक बाजारपेठेतील स्पर्धेत लहान व्यावसायिक आणि स्थानिक उपक्रमांना अनेक
अडचणींचा सामना करावा लागत आहे.
कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि स्वयंचलित यंत्रणांमुळे अनेक पारंपरिक नोकऱ्या धोक्यात
आल्या आहेत. डेटा एंट्री, ग्राहक सेवा, आशयनिर्मिती,
आणि काही प्रमाणात कोडिंगसारख्या क्षेत्रांतही AI मानवी कामाचे स्वरूप बदलत आहे. त्यामुळे नव्या कौशल्यांचे प्रशिक्षण न घेणाऱ्या
तरुणांसमोर रोजगाराचे मोठे संकट उभे राहिले आहे. डिजिटल जग आभासी असले, तरी त्यासाठी लागणारी ऊर्जा, प्रचंड डेटा सेंटर्स,
AI मॉडेल प्रशिक्षणासाठी आवश्यक वीज आणि वाढता ई-कचरा यांचा पर्यावरणावर
गंभीर परिणाम होत आहे. त्यामुळे जागतिक तापमानवाढ आणि पर्यावरणाचा ऱ्हास अधिक वेगाने
होत आहे.
सोशल मीडियावरील
अल्गोरिदम अनेकदा वापरकर्त्यांना त्यांच्या आवडीचे किंवा चिथावणीखोर मजकूर वारंवार
दाखवतात. यामुळे ‘फिल्टर बबल’ तयार होते आणि समाजात धार्मिक, राजकीय तसेच जातीय आधारांवरील विद्वेष वाढतो. परिणामी सामाजिक संवादाऐवजी तणाव,
टोकाची भूमिका आणि ध्रुवीकरण वाढत चालले आहे.
३. अभिव्यक्ती
स्वातंत्र्यावरील धोके
डिजिटल युगात प्रत्येकाला मत व्यक्त करण्यासाठी व्यासपीठ मिळाले असले, तरी खरे अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य अनेक प्रकारच्या संकटात सापडले आहे. स्वतंत्र
विचार मांडणाऱ्या लेखकांना, पत्रकारांना आणि विचारवंतांना अनेकदा
संघटित ट्रोलिंगचा सामना करावा लागतो. वैचारिक विरोधाला वैचारिक पातळीवर उत्तर देण्याऐवजी
त्याला वैयक्तिक हल्ल्यांचे रूप दिले जाते. त्यामुळे असहमतीचा आवाज दाबण्याचा प्रयत्न
होतो. मोठ्या तंत्रज्ञान कंपन्या आणि काही वेळा राज्यसंस्थाही डिजिटल माध्यमांवरील
आशयाच्या पोहोचावर प्रभाव टाकतात. परिणामी काही टीकात्मक, अस्वस्थ
करणारे किंवा व्यवस्थेला प्रश्न विचारणारे विचार कमी पोहोचतात किंवा अदृश्य होतात.
ही एक प्रकारची अदृश्य सेन्सॉरशिपच म्हणावी लागेल.
AI, डेटा संकलन आणि डिजिटल पाळत ठेवणाऱ्या तंत्रज्ञानामुळे नागरिकांच्या
ऑनलाइन हालचालींवर सतत नजर ठेवली जात आहे. अशा वातावरणात अनेक लेखक, पत्रकार आणि सामान्य नागरिक स्व-सेन्सॉरशिप स्वीकारतात, म्हणजेच उघडपणे बोलणे टाळतात. ही लोकशाहीसाठी चिंताजनक बाब आहे. याशिवाय डीपफेक
तंत्रज्ञानाचा गैरवापरही वाढत आहे. एखाद्या व्यक्तीची प्रतिमा मलिन करण्यासाठी किंवा
जनमत भडकवण्यासाठी बनावट व्हिडिओ आणि ऑडिओ तयार केले जातात. त्यामुळे सत्य आणि असत्य
यांमधील सीमारेषा धूसर होत चालली आहे.
निष्कर्ष
डिजिटल आणि AI युग हे प्रगतीचे साधन निश्चितच आहे. मात्र
त्याचा वापर विवेकपूर्ण, नैतिक आणि मानवी मूल्यांशी सुसंगत पद्धतीने
झाला नाही, तर तो समाजातील विचारस्वातंत्र्य, वाचनसंस्कृती, लोकशाही आणि मानवी संवेदना यांना हानी
पोहोचवू शकतो. त्यामुळे डिजिटल साक्षरतेचा प्रसार, वाचनसंस्कृतीचे
पुनरुज्जीवन, AI साठी नैतिक चौकट आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचे
संरक्षण ही आजच्या काळाची अत्यंत आवश्यक गरज आहे.
जोपर्यंत समाजात अन्याय,
विषमता आणि शोषण अस्तित्वात आहे,
तोपर्यंत मराठी लेखणीला समाजपरिवर्तनाची ही ज्वलंत मशाल तेवती ठेवावीच लागेल.
प्रा. राजेश देसले, २६ जुलै २०२६
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा