विठ्ठल – मराठी साहित्याचा अंतःस्वर

पंढरपूरचा ‘विठ्ठल’ आणि मराठी साहित्य यांचे नाते  केवळ भक्तीचा अनुभव नसून मराठी सांस्कृतिक अस्मिता, लोकजीवन आणि भाषिक-साहित्यिक विकासाचा चिरकालिक इतिहास आहे. ‘विठ्ठल’ हे देवता, प्रतीक, लोकभाषा, सामाजिक समता आणि भक्तिपरंपरा यांचा एकत्रित केंद्रबिंदू बनत गेला; त्यामुळे मराठी साहित्याच्या प्रवाहात पंढरीचा विठ्ठल केवळ उपासनेचे केंद्र न राहता विचार, भाव आणि अभिव्यक्ती यांचे जीवित प्रतिरूप ठरतो.

 

पंढरीचा सांस्कृतिक आधार

पंढरपूर हे ‘मराठी संस्कृती घडविणाऱ्या थोर भागवतधर्मीय संतांनी नावारूपास आणलेले महाराष्ट्राचे आद्य व पवित्र तीर्थक्षेत्र’ आहे. येथील विठ्ठलमंदिर हे अवघ्या महाराष्ट्राचे चिरंतन स्फूर्तिस्थान म्हणून वर्णिले गेले असून, चंद्रभागा, पुंडलिक, विठ्ठल-रखुमाई आणि वारी या घटकांनी तयार झालेली एक समग्र सांस्कृतिक प्रतिमा मराठी साहित्याच्या अनेक पातळ्यांवर दिसते.

इ.स. ५१६ च्या ताम्रपटातील उल्लेख, तसेच १३व्या शतकातील शिलालेखांतील ‘पंडरिपूर’, ‘विठल’, ‘विठ्ठल’, ‘पांडुरंग’ या रूपांनी पंढरीचे प्राचीनत्व आणि विठ्ठलभक्तीचा ऐतिहासिक विस्तार स्पष्ट होतो. या ऐतिहासिक संदर्भांमुळे पंढरपूरचा ‘विठ्ठल’ मराठी साहित्याच्या दृष्टीने केवळ पुराणकथात्मक न राहता ठोस ऐतिहासिक चेतनेचा अविभाज्य भाग बनतो.

 

विठ्ठलाची प्रतिमा आणि मराठी मन

‘विठ्ठलाच्या’ प्रतिमेत महाराष्ट्राने एका साध्या, सुलभ, लोकाभिमुख देवतेला स्वीकारले आहे. तो राजवैभवाचा देव नाही; तो विटेवर उभा, भक्ताच्या हाकेला उत्तर देणारा, कष्टकरी, शेतकरी, वारकरी, अस्पृश्य, स्त्री-पुरुष, श्रीमंत-गरीब यांना समान भावनेने जवळ करणारा आदर्श दैवत आहे. ‘विठ्ठलाच्या चरणी भेदभाव गळून पडतात.’ असे आधुनिक साहित्यात पुन्हा पुन्हा नमूद होताना दिसते, ज्यातून या देवतेचा सामाजिक आशय अधोरेखित होतो.  या लोकाभिमुख प्रतिमेमुळे मराठी साहित्याने विठ्ठलाला फक्त पूजा-विषय न मानता मानवी मूल्यांचा वाहक म्हणून स्वीकारले. भक्ती, समता, करुणा, श्रमाचा गौरव, अस्पृश्यता-विरोध आणि लौकिक जीवनातील नैतिक जबाबदारी ही सर्व मूल्ये विठ्ठल-केंद्रित साहित्यिक अभिव्यक्तीतूनच अधिक ठळकपणे समोर येतात.

 

संतसाहित्याचा प्रवाह : विठ्ठल केंद्रस्थानी

महानुभाव, वारकरी आणि नंतरच्या संतपरंपरेतील लेखनात विठ्ठल, पंढरी, वारी आणि चंद्रभागा ही केवळ धार्मिक प्रतीके राहिली नाहीत; ती अनुभव, साधना, समता आणि आत्मशोध यांची भाषा बनली. तेराव्या शतकात होऊन गेलेल्या संत नामदेवांच्या ‘अभंगांची गाथा मराठी साहित्यातील मौल्यवान दस्तऐवज आहे, असे ‘ग्रंथयात्रा’ मालिकेत नमूद झाले असून, त्या गाथेत विठ्ठलावरील उत्कट भक्ती आणि कवितेची उपजत प्रतिभा यांचा संगम दिसतो.

ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ, तुकाराम, चोखामेळा, सावता, सेना, गोरा, जनाबाई इत्यादी संतांच्या रचनांत विठ्ठल हा प्रत्येकवेळी वेगळ्या भावछटांनी प्रकट होतो. कधी सखा, कधी मायबाप, कधी न्यायकारी, कधी करुणामय रक्षक; मराठी साहित्याला देव-मानव संबंधांची ही बहुस्वर रूपं संतसाहित्यातून लाभली आहेत.

 

संत ज्ञानेश्वर : तत्त्वज्ञान आणि विठ्ठल

वारकरी परंपरेचा आद्य स्तंभ मानल्या जाणाऱ्या संत ज्ञानेश्वरांच्या काव्यात विठ्ठल हा अद्वैत-तत्त्वज्ञान आणि लोकभक्ती यांचा जोडणारा दुवा म्हणून दिसतो. हरिपाठातील नामस्मरण, तसेच ज्ञानेश्वरीतील भगवद्गीतेचे मराठी भाषेतील रूपांतर यामुळे विठ्ठलभक्तीला वैदिक-उपनिषदीय तत्त्वज्ञानाचा आधार मिळतो, असे अभ्यासकांचे मत आहे.

‘ज्ञानदेवे रचिला पाया’ असा उल्लेख अनेक अभंग आणि भक्तिगीतांत आढळतो; पंढरपूर-विठ्ठल भक्तीची वैचारिक पायाभरणी ज्ञानेश्वरांनी केली, आणि नंतरच्या संतांनी ती लोकभाषिक, लोकसांस्कृतिक पातळीवर विस्तारली, हे आधुनिक भक्तिसाहित्याच्या चर्चांमधून स्पष्ट होते.

 

संत नामदेव : सख्यभाव आणि पंढरी

संत नामदेवांच्या अभंगांमध्ये विठ्ठल हा अत्यंत निकटचा सखा, दीनांचा कैवारी आणि ‘पंढरीच्या नामाचा बाजार’ उभारणारा देव म्हणून दिसतो. ‘विटेवरी उभा दीनांचा कैवारी’ या अभंगात विठ्ठलाच्या करुणामय, सर्वांवर समान प्रेम करणाऱ्या स्वरूपाचे चित्रण केले गेले आहे.

‘पंढरी नामाचा बाजार, नामाची घेता, नामाची गाता, होतो कुळाचा उद्धार’ या नामदेवांच्या अभंग भावार्थात पंढरपूर म्हणजे देवाच्या नामाचा बाजार, जिथे विठ्ठलाचे नामस्मरण संपूर्ण कुळाचा उद्धार करते, अशी कल्पना मांडली आहे. या सख्यभावी, संवादशील विठ्ठल प्रतिमेमुळे मराठी साहित्याला देवाशी बोलणारी, खेळकर, मानवी अनुभवांनी भरलेली अभंगभाषा लाभली आहे.

 

संत तुकाराम : विठ्ठल आणि सामाजिक समता

तुकाराम महाराजांचे अभंग ‘विठ्ठलभक्ती, वैराग्य, सामाजिक समता आणि आध्यात्मिक ज्ञान यांनी भरलेले’ असल्याचे नमूद केले जाते. “विठ्ठल विठ्ठल विठ्ठल विठ्ठल, पांडुरंग पांडुरंग विठ्ठल” अशा नामस्मरण प्रधान अभंगांत विठ्ठल भजन, गजर आणि वारीच्या सामूहिक लयींचा केंद्रबिंदू बनतो.

“जे का रंजले गांजले, त्यांसी म्हणे जो आपुले” या अभंगात तुकाराम सामाजिक दीन-दुबळ्यांच्या बाजूने उभा राहणाऱ्या संताची व्याख्या करतात, आणि त्याच संदर्भात देव तेथेच जाणावा असे सांगतात; या सामाजिक करुणेचा गाभा विठ्ठलभक्तीतच आहे.

“सुंदर ते ध्यान उभे विटेवरी” किंवा “सदा माझे डोळे जडो तुझ्या मूर्ती” यांसारख्या ध्यानाभंगांत विठ्ठलाचे रूप, अलंकार, लय, साजिरे वर्णन हे मराठी काव्यभाषेच्या रसात्मक समृद्धीचे नमुने ठरतात.

 

एकनाथ, चोखामेळा आणि श्रमाचे देवत्व

एकनाथांच्या भागवत-भक्तिसाहित्यात विठ्ठल हा शास्त्रसंपन्न, परंतु लोकजीवनाशी घट्ट जोडलेला देव म्हणून येतो; एकनाथांच्या भक्तीचे ऋण फेडण्यासाठी विठ्ठलाने नाथांच्या घरी पाणी भरले, श्रम केले, अशी कथा तुकाराम अभंगांच्या टीकांमध्ये संदर्भासहित मांडलेली आढळते. या आख्यायिकेत देव श्रम करतो, भक्ताच्या घरकामात हातभार लावतो. ही कल्पना मराठी साहित्याला देवत्वाच्या नव्या सामाजिक व्याख्या देते.

चोखामेळ्याच्या परंपरेत विठ्ठलभक्तीला सामाजिक समतेचा नवा अर्थ मिळतो; अस्पृश्य मानल्या गेलेल्या चोख्याच्या भक्तीला विठ्ठलाने दिलेला प्रतिसाद, समाधीस्थळावरची लोकश्रद्धा आणि त्यावर आधारलेला संतकाव्याचा भावस्रोत हे सर्व घटक लोकसाहित्य आणि संतसाहित्यात ठळकपणे नोंदलेले आहेत. अशा संतांच्या कथांमुळे ‘विठ्ठल’ मराठी साहित्यात अस्पृश्यता-विरोध, श्रमाचा गौरव आणि मानवी प्रतिष्ठेचा देव म्हणून समोर येतो.

 

अभंगभाषा : विठ्ठलभक्तीचा भाषिक अवतार

तुकाराम, नामदेव, इतर संतांच्या अभंगांकडे पाहिले असता अभंग हा भक्ताच्या अंतःकरणातून उसळलेला, थेट, लय आणि संवादशील वाङ्मय प्रकार दिसतो. विठ्ठल-केंद्रित अभंगांनी मराठी भाषेला सहजता, ताल, नामस्मरणाच्या पुनरुक्तीने तयार होणारी अनोखी लय, तसेच जनभाषेच्या शब्दसंपदेला साहित्यिक प्रतिष्ठा दिली.

संस्कृत भाषेच्या औपचारिकतेपासून दूर जात संतांनी लोकभाषेत परम सत्य मांडले; ‘समचरणदृष्टि विटेवरी साजिरी, तेथें माझी हरी वृत्ति राहो’ असा तुकारामांचा अभंग देवदर्शन आणि भाषिक साधेपणाचा सुंदर संगम दाखवतो. या अभंगभाषेत विठ्ठलाचे रूप, नाम, वारी, चंद्रभागा, दिंडी, टाळ-मृदंग, तुळशीमाळ इत्यादी शब्द मराठी साहित्याच्या प्रतिमाजगताचे अविभाज्य घटक बनतात.

 

वारी, लोकसाहित्य आणि विठ्ठल

वारकरी परंपरेतील वारी ही मराठी लोकसंस्कृतीचा उत्सव आहे. ‘पंढरपूर म्हणजे मराठी जनमानसाचे प्रेमपीठ’ असे वर्णन आधुनिक लेखांत येते, ज्यातून वारी ही श्रद्धेबरोबरच प्रेम, समता आणि सामूहिक जगण्याची परंपरा म्हणून अधोरेखित होते. आषाढी आणि कार्तिकी एकादशीला पंढरपूरात विठ्ठलाच्या नामाचा जयजयकार, ठिकठिकाणी संतांचा मेळा, नामाचा बाजार आणि गोपाळकाला यांचे वर्णन नामदेव अभंगांच्या भावार्थांत आणि आधुनिक भक्तिसाहित्यात बघायला मिळते.

वारीच्या लयीतून अभंग, ओवी, भारूड, पोवाडा, कीर्तन, आख्यान इत्यादी लोकवाङ्मय प्रकारांना नव्या ऊर्जा मिळाली; ‘दिंडी चालली चालली, विठ्ठलाच्या दर्शनाला’ अशा गजरांनी लोकगीत आणि संतकाव्याच्या सीमा एकमेकांत मिसळल्या. ‘माऊली’, ‘विठुमाऊली’, ‘पंढरी’, ‘चंद्रभागा’, ‘वाळवंट’ ही शब्दसंपदा आधुनिक भक्तिगीते, भजनमंडळे आणि कवितांत आजही प्रवाही आहे.

 

आधुनिक मराठी साहित्य आणि विठ्ठलप्रतिमा

आधुनिक मराठी साहित्यात ‘विठ्ठल’ टिकून आहे; मात्र त्याचे रूप अधिक बहुअर्थी झाले आहे. तो केवळ भक्तिगीतांचा देव नाही, तर समता, ग्रामीण वास्तव, सांस्कृतिक स्मृती आणि भाषिक अस्मिता यांचा प्रतीकात्मक आधार बनला आहे. वर्तमानपत्रांतील ‘लोकसंस्कृती’सारख्या स्तंभांत पंढरपूर वारीचा इतिहास, संतपरंपरा आणि विठ्ठलभक्तीचे सामाजिक-सांस्कृतिक विश्लेषण प्रकट होते; यामुळे विठ्ठल आधुनिक निबंध आणि सांस्कृतिक लेखनातही महत्त्वाचा विषय ठरतो.

डॉ. रवींद्र शोभणे ‘विठ्ठलाला माउलीची उपमा’ संतसाहित्यात कशी येते, याचे विश्लेषण करताना विठ्ठलभक्तांच्या ‘विठुमाऊली’ या संबोधनाला साहित्यिक आणि भावनिक अर्थ प्रदान करतात; या प्रकारच्या विवेचनांमुळे विठ्ठलप्रतिमा आधुनिक समालोचकांच्या हातातही नव्या प्रकाशात दिसते. जरी त्याची उदाहरणे विविध पातळ्यांवर विखुरलेली असली तरी साधना, समता आणि लोकजीवनाशी जोडलेली विठ्ठलभक्ती आधुनिक कवितांत, कादंबऱ्यांत आणि नाटकांत प्रतिमा, प्रतीक म्हणून दिसते.

 

विठ्ठलभक्ती: संस्था आणि सामाजिकता

पंढरपूरचे विठ्ठलमंदिर हे केवळ धार्मिक स्थळ नाही, तर महाराष्ट्राच्या सामाजिक परिवर्तनाच्या लढ्यांतही महत्त्वाचे केंद्र राहिले आहे. साने गुरुजींच्या मंदिरप्रवेशासाठीच्या उपवासाप्रमाणेच अनेक चळवळींनी देवळांचे दार सर्वांसाठी खुले व्हावे अशी मागणी केली, आणि त्या मागणींना विठ्ठलभक्तीतील समतेच्या मूल्यांचा ऐतिहासिक आधार लाभला.

आजही ‘विठ्ठलाच्या चरणी भेदभाव गळून पडतात’ असे विधान सामाजिक-सांस्कृतिक चर्चांमध्ये येते, ज्यातून विठ्ठल हा परिवर्तनशील मूल्यांचा, सामाजिक समन्वयाचा आणि सांस्कृतिक लोकशिक्षणाचा स्रोत म्हणून ओळखला जातो. या संस्थागत विस्तारामुळे मराठी साहित्य विठ्ठलाला केवळ पुरातन भक्ति-प्रतिमा न मानता आधुनिक जनआंदोलनांचा नैतिक संदर्भबिंदू म्हणूनही वापरते.

 

विठ्ठल – मराठी साहित्याचा अंतःस्थ श्वास

पंढरपूरचा विठ्ठल आणि मराठी साहित्य यांचे नाते हे एकाच वेळी आध्यात्मिक, सामाजिक, भाषिक आणि सांस्कृतिक आहे. विठ्ठलाने मराठी जनमानसाला केवळ देव दिला नाही, तर देवाशी बोलणारी भाषा, जगण्याची लय आणि समाजाकडे पाहण्याचा मूल्यदृष्टिकोन दिला; संतसाहित्यातून सुरू झालेला हा प्रवाह आधुनिक साहित्यात नवे अर्थ घेत राहिला, पण त्याचा गाभा, समता, करुणा, साधेपणा आणि अंतःकरणाची प्रामाणिकता कायम राहिली.

म्हणूनच पंढरीचा विठ्ठल हा मराठी साहित्याचा विषय नसून त्याचा अंतःस्थ श्वास आहे. अभंग, वारी, लोककाव्य, आधुनिक निबंध आणि सांस्कृतिक लेखन, या साऱ्यांची लय शेवटी पंढरीच्या दिशेनेच वाहते. मराठी साहित्य विठ्ठलाला केवळ गात नाही; ते विठ्ठलाच्या लयीनेच जगते आणि हाच लयबंध मराठी भाषेला, मराठी मनाला आणि मराठी साहित्याला आपल्या स्वतंत्र, लोकाभिमुख ओळखीचे अधिष्ठान देतो.

विठ्ठल! विठ्ठल! विठ्ठल! 

प्रा. राजेश देसले, 

आषाढी एकादशी, २५ जुलै २०२६